عنوان مقاله English
نویسنده English
Futures research is the art of shaping the future and recognizing and studying various futures, including possible, probable, preferred, and desirable futures. Mahdism-research based on religious teachings is a field for moving towards a dynamic and desirable future and heading towards a definite human future. The issue in this article will be how and at what level the analysis and application of the method of observation in the fields of Mahdism and research exists. Therefore, this article explains the observation method in Mahdism with a descriptive and analytical method. The operational capability of the observation method in the fields of Mahdism research and facing the desired and preferred future will be the most important achievements of the forthcoming research.
کلیدواژهها English
تحلیل روش دیدبانی در مهدویتپژوهی
حسینعلی جباری[1]
آیندهپژوهی هنر شکلدادن به آینده بوده و به شناخت و مطالعه آیندههای گوناگون از جمله ممکن، محتمل، مرجح و مطلوب میپردازد. مهدویتپژوهی بر اساس آموزههای دینی، ساحتی برای حرکت به آیندهای پویا و مطلوب و حرکتی بهسمت آینده قطعی بشری است. مسئلهای که در این نوشتار مطرح است آن خواهد بود که تحلیل و کاربست روش دیدبانی در ساحتهای مهدویتپژوهی چگونه و در چه سطحی است. از این رو این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به تبیین روش دیدبانی در مهدویت میپردازد. قابلیت عملیاتی روش دیدبانی در ساحتهای مهدویتپژوهی و مواجهشدن با آینده مطلوب و مرجح، مهمترین دستاورد تحقیق پیش رو خواهد بود.
واژگان کلیدی: مهدویتپژوهی، آیندهپژوهی، دیدهبانی.
از دیرباز مسائل آینده و منجی و حوادث پیرامون آن موردتوجه ابنای بشر قرار داشته است. برخی برای رسیدن به آینده مطلوب از مسیرهایی از جمله تحلیلهای عوامانه همچون علوم غریبه، سحر و رمزگرایی یا تحلیلهای عقلگرایانه مانند فلسفه تاریخ یا تحلیلهای نقلگرایانه ادیانی و وحیانی مانند گزارشهای کتب آسمانی و انبیا و یا تحلیلهای تجربی مانند بررسی روندها و شواهد تجربی بهره بردهاند. آیندهپژوهی بهعنوان تبیینی عقلانی و تجربی از آیندههای مختلف و مهدویتپژوهی بهعنوان یک تبیین نقلی وحیانی از منجی موعود، در کمتر از صدسال گذشته بهصورت یک رشته علمی در میان اهالی علم ایجاد شده است.
هرکدام از این دو رشته بهگونههای مختلفی قابلپیمایش است؛ مثلا آیندهپژوهی به دو صورت: اول، پیمایشهای اکتشافی که به مطالعه گذشته و حال با توجه به روندهای حاکم در زمینههای گوناگون پرداخته و آیندههای گوناگون را کشف و توصیف میکند. همچنین زمینه را برای برنامهریزی برای هر آیندهای فراهم میآورد. دوم، پیمایشهای تجویزی یا هنجاری که به مطالعه آنچه باید در آینده باشد یا تصویر و یا طراحی شود، پرداخته تا در جهت آن برنامهریزی صورت گیرد. در مهدویتپژوهی، پیمایشها بر اساس مبانی معرفتی آن، یعنی نصوص دینی که شامل آیات، روایات با گونههای مختلف آن و معرفت شهودی است، صورت میپذیرد.
علاوه بر مطالب فوق در مطالعات آینده باید سه وجه فهم را از یکدیگر تفکیک کرد: اول، وجه سینتاکتیک (syntactic) است. این وجه بر روششناسی تأکید دارد؛ یعنی مطالعه روشها، رهیافتها، مدلها یا دیگر شیوههای سبک معرفت. وجه دوم، سمانتیکس (semantics) است. این وجه بر مسائل، معنا و محتوای موضوعات آیندهپژوهی توجه دارد. سومین وجه، پراگماتیس (peragmatics) است. این وجه بر نحوه تأثیر مطالعات آیندهپژوهانه بر کنشها، تصمیمگیریها، سیاستها و مدیریت و رهبریها تأکید دارد.[2]
در بررسی پیشینه بحث تاکنون کتاب و مقالهای در تحلیل و بررسی روششناسی عملیاتی دیدبانی در مهدویت، موجود نیست. آنچه پیرامون مهدویت و آیندهپژوهی بهصورت کلی نگاشته شده، مقاله آیندهپژوهی مهدوی اثر رحیم کارگر است که به کلیاتی پیرامون آیندهپژوهی و مهدویت پرداخته است. همچنین، مقاله مهدویت و آیندهپژوهی نوشته روحالله شاکری و رضوانه شاهرخی است که به بررسی کارکردی و تشابهات آنها اختصاص یافته است. علاوه بر آنها مقاله باستههای علمی در آیندهپژوهی مهدوی است که به بررسی بایستههای نظری، روشی و تبلیغی پرداخته است. از این رو وجه تمایز این مقاله با سایر تحقیقات، پیمایش و کاربست تحلیلی و عملیاتی روش دیدهبانی در مهدویتپژوهی است.
پیرامون آیندهپژوهی تعاریف گوناگونی نقل شده است. از نظر برخی،[3] آیندهپژوهی[4] فرآیند تلاش سیستماتیک برای نگاه به آینده بلندمدت علم، محیطزیست، اقتصاد و اجتماع بوده و با هدف شناسایی تکنولوژیهای عام نوظهور و تقویت حوزههای تحقیقات استراتژیکی است که احتمالا بیشترین منافع اقتصادی و اجتماعی را بههمراه دارند. برخی دیگر[5]قائلاند، آیندهپژوهی، فرآیندی سیستماتیک، مشارکتی و گردآورنده ادراکات آینده است که چشماندازی میانمدت تا بلندمدت را با هدف اتخاذ تصمیمهای روزآمد و بسیج اقدامات مشترک بنا میسازد. لوک[6] معتقد است آیندهپژوهی ابزاری سیستماتیک برای ارزیابی آن دسته از توسعههای علمی و تکنولوژیکی است که میتوانند تأثیرات بسیار شدیدی بر رقابت صنعتی، خلق ثروت و کیفیت زندگی داشته باشد. با توجه به تعاریف، آیندهپژوهی شاخهای از علم[7] و فناوری[8] است که با کشف آینده و شکلبخشیدن به دنیای مطلوب آینده سروکار دارد. آیندهپژوهی مجموعهای از تلاشهایی است که با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع، الگوها، عوامل تغییر، ثبات به تجسم آیندههای بالقوه و برنامهریزی برای آن میپردازد. آیندهپژوهی میگوید که چگونه از دل تغییرات امروز واقعیت فردا تولد مییابد.[9]
آیندهپژوهی در دهههای اخیر بهرغم فرازوفرودها بهتدریج توانسته بهصورت رشته علمی و دانشگاهی شود. البته هنوز در ماهیت این رشته اختلافنظرهایی وجود دارد. به این صورت که رشته واحد است یا چندبعدی یا چندرشتگی یا میانرشتگی؟ هرکدام از تحقیقات آیندهپژوهی دارای سوابقی از جمله علوم سیاسی، مدیریت، جامعهشناسی و... است که با بررسی آنها میتوان به لایههای متعدد و برخی از زوایای آن دست یافت؛ چراکه زوایای زندگانی بشر دارای ابعاد مختلفی بوده و برای فهم آینده آن نیز میبایست زوایای مختلف آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.
مهدویتپژوهی اگرچه رشتهای علمی است که دارای قدمت تاریخی است، اما در قالب سامانه علمی، جدید به نظر میرسد. در گذشته در لابهلای مطالعات مختلف کلامی، تفسیری، حدیثی و... موردبررسی قرار میگرفت. اما بعدها بهخاطر مطالعات عمیق بهصورت یک رشته منظم در مراکز علمی ایجاد شده است.[10] با توجه به این مسئله، مهدویتپژوهی مجموعه مسائل منظم، متنوع با موضوعات و روش مشخص و دارای اهداف معین است که رویکردی درونی و جزءنگرانه با نگاه درجه یک به تبیین و تحلیل و دفاع از مسائل پیرامون مهدویت و امام زمان4 میپردازد.[11] از این رو مهدویتپژوهی ساحتهای چندبعدی داشته و قابلیت تعمیم بر سایر گرایشات و رشتههای علوم اسلامی را خواهد داشت.
یکی از روشهای آیندهپژوهی که همواره بهدنبال پایش مسائلِ موضوع و تغییرات آن بوده، دیدهبانی است. دیدهبان کسی است که با استقرار در نقطهای مرتفع[12] موقعیت و فعالیت دشمن، رقبا و منطقه را رصد کرده و به اطلاع نیروهای خودی میرساند.[13] دیدهبانی در آیندهپژوهی عبارت است از زیرنظرداشتن حیطه و موضوعی خاص بهمنظور کشف فرصتها و تهدیدات موجود در آینده است. با دیدهبانی رویدادهای جدید و غیرمنتظره بزرگ و کوچک بهگونهای نظامیافته مشاهده شده[14]، تجزیه تحلیلهای روز تغییر یافته، سناریوها و نقشه راه آینده متناسب با آینده مطلوب تدوین خواهد شد. در حقیقت سازمان و پژوهشگر، بهمنظور شناخت تغییرات و عوامل تغییرات نیروهای خارجی اقدام به دیدهبانی میکنند تا از این طریق به کنشها و واکنشها دست یافته و موفقیتهای آینده خود را تأمین یا اصلاح کنند. در واقع هدف از دیدهبانی اجتناب از غفلت بوده است.[15]
مدل دیدهبانی در دو سطح و حیطه خارجی و داخلی به کار گرفته میشود. در حیطه خارجی موارد چهارگانه پویش،[16] پایش،[17] پیشبینی،[18] ارزیابی[19] سازمانها، دولتها و موضوعات موردرصد قرار میگیرد. در حیطه داخلی و درونی موارد چهارگانه چشمانداز،[20] مأموریت،[21] قوتها و ضعفهای سازمان موردتوجه است. پس از تحلیل دو حیطه، هدایت راهبردی انجام و در نهایت برنامهریزی راهبردی صورت میپذیرد.[22] در نمودار ذیل کلیات سطوح تحلیل دیدبانی ترسیم شده است.
دیدهبانی در مهدویت به پایش مستمر تغییرات در حوزه مهدویت در سطوح مختلف داخلی و خارجی موضوع و مسائل مهدویت میپردازد که در ادامه به نمونهای از مصداقهای دیدبانی در یک مسئله مهدویت پرداخته خواهد شد.
بهعنوان مثال در موضوع فرقههای انحرافی، فرقه انحرافی احمد اسماعیل بصری معروف به احمد الحسن، جریان یمانی را در سطح جوامع اسلامی ایجاد کرده است. وی در بصره (از شهرهای عراق) مدعی است که فرزند باواسطه امام زمان4 است و نسب خود را اینگونه برمیشمرد. احمد اسماعیل بن صالح بن حسین بن سلمان بن امام مهدی4. او با استناد به برخی آیات،[23] روایات[24] و روشهایی همچون کارهای خارقالعاده،[25] خواب و رویا،[26] استخاره،[27] مباهله و مناظره[28] و... مدعی امامت و نیابت است.
نوع تحلیل و کاربست دیدهبانی جریان مدعی یمانی (احمد اسماعیل) در دو سطح، که هر سطح دارای مراحلی است، جستوجو میشود.
سطح اول، سطح خارجی است. این سطح دارای چهار مرحله است: در مرحله اول، میبایست اطلاعات پیرامون جریان انحرافی، بهصورت نظاممند گردآوری شود. این کار بهمنظور کاهش تصادفیبودن اطلاعات ورودی به جامعه و فراهمآوردن هشدارهای اولیه به مدیران جوامع صورت میپذیرد. در مرحله دوم، نظارت و بررسی مستمر الگوها، روشها و روندهای جذب و فعالیت جریان انحرافی موردرصد قرار میگیرد. مرحله سوم، پیشبینی مسیرهای آینده جریان انحرافی و رهگیری تحولات آن بررسی میشود. در مرحله چهارم، تأثیر عوامل محیطی در رشد و تضعیف جریان تحلیل میگردد.
سطح دوم، سطح داخلی است که اختصاص به جوامع و سازمانهای مربوطه دارد. در این سطح میبایست چهار مسئله را مد نظر قرار داد: مسئله اول، توسعه و پالایش چشماندازهای آینده خود، با درنظرگرفتن جریان انحرافی است. مسئله دوم، توسعه و پالایش مأموریتهای خود با توجه به فعالیتهای جریان انحرافی است. مسئله سوم و چهارم، بررسی نقاط قوت و ضعفهای خود در مواجهه با جریان انحرافی است.
پس از بررسی دو سطح و مراحل آن، راهبردها متناسب با آن ترسیم خواهد شد. سپس برنامهریزیهای راهبردی نسبت به موضوع و مسئله صورت میپذیرد.
با توجه به مباحث فوق، روش آیندهپژوهی دیدبانی قابلیت پژوهش و تحلیل و کاربست در بسیاری از موضوعات و مسائل مهدویتپژوهی را دارا است. از این رو محققان با توجه به موضوعات و مسائل اندیشه مهدویت میتوانند از این روش به تحلیل و کاربست آن در سایر مسائل مهدویتپژوهی استفاده کنند.
با توجه به تفاوت در ساحتهای روششناختی آیندهپژوهی و مهدویتپژوهی با یکدیگر، امکان تعامل و همسویی میان آیندهپژوهی و مهدویتپژوهی وجود دارد که میتوانند نوع نگرش و منش محققان را نسبت به آینده مطلوب و قطعی متغیر سازد. دیدبانی یک روش راهبردی و استراتژیک جهت بهکارگیری در ساحتهای مهدویتپژوهی است که ابعاد گوناگون مهدویت را میتواند تحتالشعاع خود قرار دهد. از این رو بهکارگیری روش دیدهبانی میتواند بهعنوان یک کلاننگرش، موضوعات راهبردی و استراتژیک مهدویت را بهسمت آینده مرجح و مطلوب خود هدایت کند.
قرآن کریم.
[1] . دانش آموخته سطح4 گرایش سیاسی و اجتماعی مرکز تخصصی مهدویت قم. Jabbari.h110@gmail.com
[2] . http://www.iranstrategyacademy.com/%D
[3]. Martin,2000
[4] . Futures Studies
[5] . gaveagan,2001
[6] . luke georghion,1996
[7]. علم است؛ چون مبانی معرفتی و نظری و متدولوژی دقیق دارد و در دانشگاههای پیشرفته دنیا بهعنوان یک رشته علمی آموزش داده میشود.
[8]. فناوری است؛ چون بر پایه یک مجموعه از تکنیکهای علمی استوار است و میتواند در حلوفصل مسایل پیچیده جامعه و همچنین در ساختن آینده به کار آید. آیندهپژوهی در زمره فناوریهای نرم قرار میگیرد.
[9]. آشنایی با مبانی آیندهپژوهی، ص7.
[10]. مهدویت و آیندهپژوهی، ص44.
[11]. مهدویتپژوهی، ص31.
[12]. نقطه مرتفع شامل کوه، برج، قلعهها، دکل و... است.
[13]. دانشنامه جهان اسلام، ج18 واژه دیدهبان، https://rch.ac.ir/article/Details/11167?.
[14]. آیندهپژوهی مفاهیم و روشها، ص50.
[15]. همان.
[16]. مراد از پویش، پویش محیطی بهمنظور شناسایی الگوها و روندهای در حال تغییر است.
[17]. مراد از پایش، پایش الگوها و روندهای ویژه خارجی است.
[18]. پیشبینی مربوط به مسیرهای آینده تغییرات و رهگیری تحولات آن است.
[19]. مراد از ارزیابی، تحلیل تأثیر عوامل محیطی است.
[20]. مردا از چشمانداز، توسعه و پالایش چشماندازهای آینده است.
[21]. مراد از توسعه و پالایش مأموریتهای سازمان در حرکت به مقصد است.
[22]. آیندهپژوهی مفاهیم و روشها، ص51.
[23]. آیه مورداستناد احمد اسماعیل بصری آیه 3 سوره جمعه است که میفرماید: «وَ آخَرینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ؛ و [نیز پیامبر را] بر مردمى دیگر [از عرب و غیرعرب] که هنوز به آنان نپیوستهاند [برانگیخت]. او تواناى شکستناپذیر و حکیم است.» او خود را رسول بشارتدهنده (آخرین منهم لما یلحقوا) میداند.
[24]. وی ادعا دارد هر امامی از امام و حجت بعد از خود نام برده و صفاتش را بیان کرده است. نام وی در روایات ذکر شده و به روایاتی استشهاد میکند.
[25]. برخی از پیروانش ادعا دارند که وی مدفن حضرت زهرا$ را دانسته و در زمان بردن نام او قسمتی از حسینیه نورانی شده است.
[26]. پیروان وی معتقدند هرکسی سه روز روزه و توسل به حضرت زهرا$ داشته باشد یا چهل روز دعایی که از احمد اسماعیل بصری نقل شده را بخواند، پس از گذشت آن زمان، فردی از اهلبیت% به خواب او آمده و به امامت احمد تصریح میکند.
[27]. در جهت اثبات امامت احمد، استخاره با روش آنها داشته باشند.
[28]. پیروان وی مدعی هستند که احمد تمامی علما را به مباهله و مناظره دعوت کرده است. آنها نیز بهخاطر ترس، از هرگونه مباهله و مناظره در برابر وی امتناع میورزند.
قرآن کریم.
