تحلیل روش دیدبانی در مهدویت‌پژوهی

نویسنده

دانش آموخته سطح4 گرایش سیاسی و اجتماعی مرکز تخصصی مهدویت قم

چکیده

آینده‌پژوهی هنر شکل‌دادن به آینده بوده و به شناخت و مطالعه آینده­های گوناگون از جمله ممکن، محتمل، مرجح و مطلوب می‌پردازد. مهدویت‌پژوهی بر اساس آموزه­های دینی، ساحتی برای حرکت به آینده­ای پویا و مطلوب و حرکتی به‌سمت آینده قطعی بشری است. مسئله­ای که در این نوشتار مطرح است آن خواهد بود که تحلیل و کاربست روش دیدبانی در ساحت­های مهدویت‌پژوهی چگونه و در چه سطحی است. از این رو این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به تبیین روش دیدبانی در مهدویت می‌پردازد. قابلیت عملیاتی روش دیدبانی در ساحت­های مهدویت‌پژوهی و مواجه‌شدن با آینده مطلوب و مرجح، مهم‌ترین دستاورد تحقیق پیش رو خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Observation Method in Mahdism-research

نویسنده [English]

  • Hussein-ali Jabbari
Graduate Student of Level 4, Political-social Branch, at the Specialized Center of Mahdism
چکیده [English]

Futures research is the art of shaping the future and recognizing and studying various futures, including possible, probable, preferred, and desirable futures. Mahdism-research based on religious teachings is a field for moving towards a dynamic and desirable future and heading towards a definite human future. The issue in this article will be how and at what level the analysis and application of the method of observation in the fields of Mahdism and research exists. Therefore, this article explains the observation method in Mahdism with a descriptive and analytical method. The operational capability of the observation method in the fields of Mahdism research and facing the desired and preferred future will be the most important achievements of the forthcoming research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahdism
  • research
  • futures research
  • observation

تحلیل روش دیدبانی در مهدویت‌پژوهی

حسینعلی جباری[1]

چکیده

آینده‌پژوهی هنر شکل‌دادن به آینده بوده و به شناخت و مطالعه آینده­های گوناگون از جمله ممکن، محتمل، مرجح و مطلوب می‌پردازد. مهدویت‌پژوهی بر اساس آموزه­های دینی، ساحتی برای حرکت به آینده­ای پویا و مطلوب و حرکتی به‌سمت آینده قطعی بشری است. مسئله­ای که در این نوشتار مطرح است آن خواهد بود که تحلیل و کاربست روش دیدبانی در ساحت­های مهدویت‌پژوهی چگونه و در چه سطحی است. از این رو این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به تبیین روش دیدبانی در مهدویت می‌پردازد. قابلیت عملیاتی روش دیدبانی در ساحت­های مهدویت‌پژوهی و مواجه‌شدن با آینده مطلوب و مرجح، مهم‌ترین دستاورد تحقیق پیش رو خواهد بود.

واژگان کلیدی: مهدویت­پژوهی، آینده­پژوهی، دیده­بانی.

 

 

مقدمه

از دیرباز مسائل آینده و منجی و حوادث پیرامون آن موردتوجه ابنای بشر قرار داشته است. برخی برای رسیدن به آینده مطلوب از مسیرهایی از جمله تحلیل­های عوامانه همچون علوم غریبه، سحر و رمزگرایی یا تحلیل­های عقل‌گرایانه مانند فلسفه تاریخ یا تحلیل­های نقل­گرایانه ادیانی و وحیانی مانند گزارش­های کتب آسمانی و انبیا و یا تحلیل­های تجربی مانند بررسی روندها و شواهد تجربی بهره برده‌اند. آینده‌پژوهی به‌عنوان تبیینی عقلانی و تجربی از آینده­های مختلف و مهدویت‌پژوهی به‌عنوان یک تبیین نقلی وحیانی از منجی موعود، در کمتر از صدسال گذشته به‌صورت یک رشته علمی در میان اهالی علم ایجاد شده است.

هرکدام از این دو رشته به‌گونه­های مختلفی قابل‌پیمایش است؛ مثلا آینده‌پژوهی به دو صورت: اول، پیمایش­های اکتشافی که به مطالعه گذشته و حال با توجه به روند­های حاکم در زمینه‌های گوناگون پرداخته و آینده­های گوناگون را کشف و توصیف می‌کند. همچنین زمینه را برای برنامه‌ریزی برای هر آینده‌ای فراهم می­آورد. دوم، پیمایش­های تجویزی یا هنجاری که به مطالعه آنچه باید در آینده باشد یا تصویر و یا طراحی شود، پرداخته تا در جهت آن برنامه‌ریزی صورت گیرد. در مهدویت‌پژوهی، پیمایش­ها بر اساس مبانی معرفتی آن، یعنی نصوص دینی که شامل آیات، روایات با گونه­های مختلف آن و معرفت شهودی است، صورت می­پذیرد.

علاوه بر مطالب فوق در مطالعات آینده باید سه وجه فهم را از یکدیگر تفکیک کرد: اول، وجه سینتاکتیک (syntactic) است. این وجه بر روش‌شناسی تأکید دارد؛ یعنی مطالعه روش­ها، رهیافت­ها، مدل­ها یا دیگر شیوه‌های سبک معرفت. وجه دوم، سمانتیکس (semantics) است. این وجه بر مسائل، معنا و محتوای موضوعات آینده‌پژوهی توجه دارد. سومین وجه، پراگماتیس (peragmatics) است. این وجه بر نحوه تأثیر مطالعات آینده‌پژوهانه بر کنش­ها، تصمیم‌گیری­ها، سیاست­ها و مدیریت و رهبری‌ها تأکید دارد.[2]

در بررسی پیشینه بحث تاکنون کتاب و مقاله­ای در تحلیل و بررسی روش­شناسی عملیاتی دیدبانی در مهدویت، موجود نیست. آنچه پیرامون مهدویت و آینده‌پژوهی به‌صورت کلی نگاشته شده، مقاله آینده‌پژوهی مهدوی اثر رحیم کارگر است که به کلیاتی پیرامون آینده‌پژوهی و مهدویت پرداخته است. همچنین، مقاله مهدویت و آینده‌پژوهی نوشته روح‌الله شاکری و رضوانه شاهرخی است که به بررسی کارکردی و تشابهات آن‌ها اختصاص یافته است. علاوه بر آنها مقاله باسته­های علمی در آینده‌پژوهی مهدوی است که به بررسی بایسته‌های نظری، روشی و تبلیغی پرداخته است. از این رو وجه تمایز این مقاله با سایر تحقیقات، پیمایش و کاربست تحلیلی و عملیاتی روش دیده­بانی در مهدویت‌پژوهی است.

1.     آینده‌پژوهی

پیرامون آینده‌پژوهی تعاریف گوناگونی نقل شده است. از نظر برخی،[3] آینده‌پژوهی[4] فرآیند تلاش سیستماتیک برای نگاه به آینده بلندمدت علم، محیط‌زیست، اقتصاد و اجتماع بوده و با هدف شناسایی تکنولوژی‌های عام نوظهور و تقویت حوزه‌های تحقیقات استراتژیکی است که احتمالا بیشترین منافع اقتصادی و اجتماعی را به‌همراه دارند. برخی دیگر[5]قائل‌اند، آینده‌پژوهی، فرآیندی سیستماتیک، مشارکتی و گردآورنده ادراکات آینده است که چشم‌اندازی میان‌مدت تا بلندمدت را با هدف اتخاذ تصمیم‌های روزآمد و بسیج اقدامات مشترک بنا می‌سازد. لوک[6] معتقد است آینده‌پژوهی ابزاری سیستماتیک برای ارزیابی آن دسته از توسعه‌های علمی و تکنولوژیکی است که می‌توانند تأثیرات بسیار شدیدی بر رقابت صنعتی، خلق ثروت و کیفیت زندگی داشته باشد. با توجه به تعاریف، آینده‌پژوهی شاخه‌ای از علم[7] و فناوری[8] است که با کشف آینده و شکل‌بخشیدن به دنیای مطلوب آینده سروکار دارد. آینده‌پژوهی مجموعه‌ای از تلاش‌هایی است که با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع، الگوها، عوامل تغییر، ثبات به تجسم آینده‌های بالقوه و برنامه‌ریزی برای آن می‌پردازد. آینده‌پژوهی می‌گوید که چگونه از دل تغییرات امروز واقعیت فردا تولد می‌یابد.[9]

آینده‌پژوهی در دهه‌های اخیر به‌رغم فرازوفرودها به‌تدریج توانسته به‌صورت رشته علمی و دانشگاهی شود. البته هنوز در ماهیت این رشته اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. به این صورت که رشته واحد است یا چندبعدی یا چندرشتگی یا میان‌رشتگی؟ هرکدام از تحقیقات آینده‌پژوهی دارای سوابقی از جمله علوم سیاسی، مدیریت، جامعه‌شناسی و... است که با بررسی آن‌ها می‌توان به لایه‌های متعدد و برخی از زوایای آن دست یافت؛ چراکه زوایای زندگانی بشر دارای ابعاد مختلفی بوده و برای فهم آینده آن نیز می‌بایست زوایای مختلف آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

2.     مهدویت‌پژوهی

مهدویت‌پژوهی اگرچه رشته‌ای علمی است که دارای قدمت تاریخی است، اما در قالب سامانه علمی، جدید به نظر می‌رسد. در گذشته در لابه‌لای مطالعات مختلف کلامی، تفسیری، حدیثی و... موردبررسی قرار می‌گرفت. اما بعدها به‌خاطر مطالعات عمیق به‌صورت یک رشته منظم در مراکز علمی ایجاد شده است.[10] با توجه به این مسئله، مهدویت‌پژوهی مجموعه مسائل منظم، متنوع با موضوعات و روش مشخص و دارای اهداف معین است که رویکردی درونی و جزءنگرانه با نگاه درجه یک به تبیین و تحلیل و دفاع از مسائل پیرامون مهدویت و امام زمان4 می‌پردازد.[11] از این رو مهدویت‌پژوهی ساحت­های چندبعدی داشته و قابلیت تعمیم بر سایر گرایشات و رشته­های علوم اسلامی را خواهد داشت.

3.     روش دیدبانی

یکی از روش‌های آینده‌پژوهی که همواره به‌دنبال پایش مسائلِ موضوع و تغییرات آن بوده، دیده­بانی است. دیده­بان کسی است که با استقرار در نقطه­ای مرتفع[12] موقعیت و فعالیت دشمن، رقبا و منطقه را رصد کرده و به اطلاع نیروهای خودی می­رساند.[13] دیده­بانی در آینده‌پژوهی عبارت است از زیرنظرداشتن حیطه­ و موضوعی خاص به‌منظور کشف فرصت­ها و تهدیدات موجود در آینده است. با دیده­بانی رویدادهای جدید و غیرمنتظره بزرگ و کوچک به‌گونه­ای نظام‌یافته مشاهده شده[14]، تجزیه تحلیل­های روز تغییر یافته، سناریوها و نقشه‌ راه آینده متناسب با آینده مطلوب تدوین خواهد شد. در حقیقت سازمان و پژوهشگر، به‌منظور شناخت تغییرات و عوامل تغییرات نیروهای خارجی اقدام به دیده­بانی می‌کنند تا از این طریق به کنش­ها و واکنش­ها دست یافته و موفقیت­های آینده خود را تأمین یا اصلاح کنند. در واقع هدف از دیده‌بانی اجتناب از غفلت بوده است.[15]

مدل دیده­بانی در دو سطح و حیطه خارجی و داخلی به کار گرفته می‌شود. در حیطه خارجی موارد چهارگانه پویش،[16] پایش،[17] پیش­بینی،[18] ارزیابی[19] سازمان­ها، دولت‌ها و موضوعات موردرصد قرار می­گیرد. در حیطه داخلی و درونی موارد چهارگانه چشم­انداز،[20] مأموریت،[21] قوت­ها و ضعف­های سازمان موردتوجه است. پس از تحلیل دو حیطه، هدایت راهبردی انجام و در نهایت برنامه­ریزی راهبردی صورت می­پذیرد.[22] در نمودار ذیل کلیات سطوح تحلیل دیدبانی ترسیم شده است.

 

 

4.     روش دیدبانی در مهدویت

دیده­بانی در مهدویت به پایش مستمر تغییرات در حوزه مهدویت در سطوح مختلف داخلی و خارجی موضوع و مسائل مهدویت می­پردازد که در ادامه به نمونه­ای از مصداق‌های دیدبانی در یک مسئله مهدویت پرداخته خواهد شد.

به‌عنوان مثال در موضوع فرقه­های انحرافی، فرقه انحرافی احمد اسماعیل بصری معروف به احمد الحسن، جریان یمانی را در سطح جوامع اسلامی ایجاد کرده است. وی در بصره (از شهرهای عراق) مدعی است که فرزند باواسطه امام زمان4 است و نسب خود را این‌گونه برمی‌شمرد. احمد اسماعیل بن صالح بن حسین بن سلمان بن امام مهدی4. او با استناد به برخی آیات،[23] روایات[24] و روش­هایی همچون کارهای خارق‌العاده،[25] خواب و رویا،[26] استخاره،[27] مباهله و مناظره[28] و... مدعی امامت و نیابت است.

نوع تحلیل و کاربست دیده­بانی جریان مدعی یمانی (احمد اسماعیل) در دو سطح، که هر سطح دارای مراحلی است، جست‌وجو می­شود.

سطح اول، سطح خارجی است. این سطح دارای چهار مرحله است: در مرحله اول، می‌بایست اطلاعات پیرامون جریان انحرافی، به‌صورت نظام­مند گردآوری شود. این کار به‌منظور کاهش تصادفی‌بودن اطلاعات ورودی به جامعه و فراهم‌آوردن هشدارهای اولیه به مدیران جوامع صورت می‌پذیرد. در مرحله دوم، نظارت و بررسی مستمر الگو­ها، روش­ها و روندهای جذب و فعالیت جریان انحرافی موردرصد قرار می‌گیرد. مرحله سوم، پیش‌بینی مسیر­های آینده جریان انحرافی و رهگیری تحولات آن بررسی می‌شود. در مرحله چهارم، تأثیر عوامل محیطی در رشد و تضعیف جریان تحلیل می‌گردد.

سطح دوم، سطح داخلی است که اختصاص به جوامع و سازمان­های مربوطه دارد. در این سطح می‌بایست چهار مسئله را مد نظر قرار داد: مسئله اول، توسعه و پالایش چشم‌اندازهای آینده خود، با درنظرگرفتن جریان انحرافی است. مسئله دوم، توسعه و پالایش مأموریت­های خود با توجه به فعالیت­های جریان انحرافی است. مسئله سوم و چهارم، بررسی نقاط قوت و ضعف­های خود در مواجهه با جریان انحرافی است.

پس از بررسی دو سطح و مراحل آن، راهبردها متناسب با آن ترسیم خواهد شد. سپس برنامه‌ریزی­های راهبردی نسبت به موضوع و مسئله صورت می­پذیرد.

با توجه به مباحث فوق، روش آینده‌پژوهی دیدبانی قابلیت پژوهش و تحلیل و کاربست در بسیاری از موضوعات و مسائل مهدویت‌پژوهی را دارا است. از این رو محققان با توجه به موضوعات و مسائل اندیشه مهدویت می‌توانند از این روش به تحلیل و کاربست آن در سایر مسائل مهدویت‌پژوهی استفاده کنند.

 

نتیجه­گیری

با توجه به تفاوت­­ در ساحت­های روش‌شناختی آینده‌پژوهی و مهدویت‌پژوهی با یکدیگر، امکان تعامل و هم­سویی میان آینده‌پژوهی و مهدویت‌پژوهی وجود دارد که می‌توانند نوع نگرش و منش محققان را نسبت به آینده مطلوب و قطعی متغیر سازد. دیدبانی یک روش راهبردی و استراتژیک جهت به‌کارگیری در ساحت­های مهدویت‌پژوهی است که ابعاد گوناگون مهدویت را می‌تواند تحت‌الشعاع خود قرار دهد. از این رو به‌کارگیری روش دیده­بانی می‌تواند به‌عنوان یک کلان‌نگرش، موضوعات راهبردی و استراتژیک مهدویت را به‌سمت آینده مرجح و مطلوب خود هدایت کند.

 

 

منابع

قرآن کریم.

  1. الهی‌نژاد، حسین، مهدویت‌پژوهی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، قم، 1395.
  2. جمعی از نویسندگان، مهدویت و آینده‌پژوهی، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول، قم، 1392.
  3. شهبازیان، محمد، ره افسانه، انتشارات مرکز تخصصی مهدویت، چاپ اول، قم، 1393.
  4. جمعی از نویسندگان، آینده‌پژوهی؛ مفاهیم و روش­ها، مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی، چاپ اول، تهران 1388.
  5. آیتی، نصرت‌الله، از تبار دجال، مؤسسه آینده روشن، چاپ اول، قم، 1393.
  6. جمعی از نویسندگان، آشنایی با مبانی آینده‌پژوهی، مرکز آموزش و پژوهش­های توسعه آینده‌نگری، بی­جا، بی‌تا.
  7. دانشنامه جهان اسلام، ج18، واژه دیده‌بان.
  8. https://rch.ac.ir/article/Details/11167?
  9. . http://www.iranstrategyacademy.com/%D

 

 

 

 

[1] . دانش آموخته سطح4 گرایش سیاسی و اجتماعی مرکز تخصصی مهدویت قم. Jabbari.h110@gmail.com

[2] . http://www.iranstrategyacademy.com/%D

[3]. Martin,2000

[4] . Futures Studies

[5] . gaveagan,2001

[6] . luke georghion,1996

[7]. علم است؛ چون مبانی معرفتی و نظری و متدولوژی دقیق دارد و در دانشگاه‌های پیشرفته دنیا به‌عنوان یک رشته علمی آموزش داده می‌شود.

[8]. فناوری است؛ چون بر پایه یک مجموعه از تکنیک‌های علمی استوار است و می‌تواند در حل‌وفصل مسایل پیچیده جامعه و همچنین در ساختن آینده به کار آید. آینده‌پژوهی در زمره فناوری‌های نرم قرار می‌گیرد.

[9]. آشنایی با مبانی آینده‌پژوهی، ص7.

[10]. مهدویت و آینده‌پژوهی، ص44.

[11]. مهدویت‌پژوهی، ص31.

[12]. نقطه مرتفع شامل کوه، برج، قلعه­ها، دکل و... است.

[13]. دانشنامه جهان اسلام، ج18 واژه دیده‌بان، https://rch.ac.ir/article/Details/11167?.

[14]. آینده‌پژوهی مفاهیم و روش­ها، ص50.

[15]. همان.

[16]. مراد از پویش، پویش محیطی به‌منظور شناسایی الگوها و روندهای در حال تغییر است.

[17]. مراد از پایش، پایش الگوها و روندهای ویژه خارجی است.

[18]. پیش‌بینی مربوط به مسیرهای آینده تغییرات و رهگیری تحولات آن است.

[19]. مراد از ارزیابی، تحلیل تأثیر عوامل محیطی است.

[20]. مردا از چشم‌انداز، توسعه و پالایش چشم‌اندازهای آینده است.

[21]. مراد از توسعه و پالایش مأموریت­های سازمان در حرکت به مقصد است.

[22]. آینده‌پژوهی مفاهیم و روش­ها، ص51.

[23]. آیه مورداستناد احمد اسماعیل بصری  آیه 3 سوره جمعه است که می‌فرماید: «وَ آخَرینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ؛ و [نیز پیامبر را] بر مردمى دیگر [از عرب و غیرعرب‏] که هنوز به آنان نپیوسته‏اند [برانگیخت‏]. او تواناى شکست‏ناپذیر و حکیم است.» او خود را رسول بشارت‌دهنده (آخرین منهم لما یلحقوا) می‌داند.

[24]. وی ادعا دارد هر امامی از امام و حجت بعد از خود نام برده و صفاتش را بیان کرده است. نام وی در روایات ذکر شده و به روایاتی استشهاد می‌کند.

[25]. برخی از پیروانش ادعا دارند که وی مدفن حضرت زهرا$ را دانسته و در زمان بردن نام او قسمتی از حسینیه نورانی شده است.

[26]. پیروان وی معتقدند هرکسی سه روز روزه و توسل به حضرت زهرا$ داشته باشد یا چهل روز دعایی که از احمد اسماعیل بصری نقل شده را بخواند، پس از گذشت آن زمان، فردی از اهل‌بیت% به خواب او آمده و به امامت احمد تصریح می‌کند.

[27]. در جهت اثبات امامت احمد، استخاره با روش آن‌ها داشته باشند.

[28]. پیروان وی مدعی هستند که احمد تمامی علما را به مباهله و مناظره دعوت کرده است. آن‌ها نیز به‌خاطر ترس، از هرگونه مباهله و مناظره در برابر وی امتناع می‌ورزند.

  1. منابع

    قرآن کریم.

    1. الهی‌نژاد، حسین، مهدویت‌پژوهی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، قم، 1395.
    2. جمعی از نویسندگان، مهدویت و آینده‌پژوهی، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول، قم، 1392.
    3. شهبازیان، محمد، ره افسانه، انتشارات مرکز تخصصی مهدویت، چاپ اول، قم، 1393.
    4. جمعی از نویسندگان، آینده‌پژوهی؛ مفاهیم و روش­ها، مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی، چاپ اول، تهران 1388.
    5. آیتی، نصرت‌الله، از تبار دجال، مؤسسه آینده روشن، چاپ اول، قم، 1393.
    6. جمعی از نویسندگان، آشنایی با مبانی آینده‌پژوهی، مرکز آموزش و پژوهش­های توسعه آینده‌نگری، بی­جا، بی‌تا.
    7. دانشنامه جهان اسلام، ج18، واژه دیده‌بان.
    8. https://rch.ac.ir/article/Details/11167?
    9. . http://www.iranstrategyacademy.com/%D