نقش انتظار در تحقق کنش‌های اجتماعی

محمود کریمی[1]

چکیده  

فرهنگ «انتظار» بر کنش‌های اجتماعی دارای تأثیر فراوانی است. از موارد کنش‌های اجتماعی می‌توان «خودسازی» و «دگر سازی» را که به امنیت اجتماعی جامعه کمک می‌کنند، نام برد. منتظر راستین در عین حال وظیفه دارد که علاوه بر اصلاح خویش، در اصلاح دیگران بکوشد؛ زیرا برنامه عظیم و سنگینی که انتظارش را می‌کشد، برنامه‌ای فردی نیست، بلکه باید تمام عناصر تحوّل در آن شرکت کنند. فرهنگ انتظار باعث خودسازی و دگرسازی می‌شود؛ چرا که انتظار می‌آموزد فرد در برابر افراد جامعه چه رفتاری داشته باشد.

از مواردی که در امنیت جامعه استفاده می‌شود و باعث روحیه ظلم ستیزی و مقاومت در برابر جبهه‌های باطل می‌گردد، خود باوری و خود اتکایی است. جامعه اگر خودباور و به داشته‌های خود متکی باشد، به تقلید از فرهنگ‌های غلط بیگانگان نیازی ندارد. فرهنگ انتظار بر فرد، فرد افراد جامعه تأثیر گذار است و منتظر با عمل و رفتارهای پسندیده، همیشه خود را در منظر حجت الاهی می‌بیند و از هرآنچه او را از منتظَر دور می‌کند پرهیز می‌کند. از فواید دیگر انتظار مصرف درست و دوری از اسراف است. امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. این تحقیق با روش توصیفی و تحلیلی ساماندهی شده است.

واژگان کلیدی: انتظار، کنش اجتماعی، جامعه، امنیت اجتماعی.

مقدمه

«انتظار» در مکتب اسلام تنها رویکردی عاطفی نیست، بلکه رویکرد معرفتی، اجتماعی، فردی و اخلاقی را هم شامل می‌شود. انتظار در برابر «کنش‌های اجتماعی» نقش بسیار مهمی دارد. کنش اجتماعی، همان رفتار و برخوردهایی است که در جامعه وجود دارد. انتظار در کنش‌های اجتماعی که از ضروریات زندگی اجتماعی است، نقش و تأثیر بسیار مهمی دارد. بی‌تردید تنها انتظار درست و بجا می‌تواند بر کنش‌های اجتماعی تأثیر بگذارد و زمینه‌های امنیت جامعه را بسازد.

«انتظار‌‌‌‎ به مفهوم مذهبی‌اش، امید به ‌آینده است؛ آینده‌ای که در آن، مردم جهان، از زور و فشار و استبداد و تسلط نظام‌های غلط، نجات پیدا کننند و رژیم‌های ضدّ انسانی از میان بروند و زندگی پر نشیب و فراز انسان‌ها که از آغاز با نبرد و کشتارهای فجیع همراه بوده است، پر از صلح صفا و آرامش گردد و حقّ پرستان پیروز و باطل گرایان نابود شوند».^[2] 

«انتظار مفهومی‌اسلامی‌ و ارزشی فرهنگی است که از آن رفتار فرهنگی معینی سرچشمه می‌گیرد و ‌برای تخدیر و مانعی برای حرکت تبدیل ‌می‌شود‌ و گاهی نیز از آن برداشت مثبت دارند که در این صورت، عاملی برای حرکت قیام و انگیزه در زندگی افراد خواهد بود. بعضی از مردم گاهی از انتظار برداشت منفی می‌کنند که در این صورت، باید از انتظار مفهومی ‌شفاف و دقیقی داشته باشیم».^[3]

انتظار، فرهنگ است و مفهومی ‌فرهنگی دارد که در ساختار ذهن و اندیشه، روش زندگی کردن و در بینش سیاسی ما نسبت به زمان حال و آینده تأثیرگذار است. انتظار یا آینده‌نگری به حال شخصی و آماده باش می‌گویند که از وضع موجود ناراحت و برای وضع بهتری تلاش ‌می‌کند».^[4]

از مجموع آیات و روایات اسلامی‌ و مفهوم خود کلمۀ انتظار استفاده ‌می‌شود‌، که انتظار در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی، عامل رشد و اصلاح جامعه و عامل مقاومت و پیشرفت، بیداری و دست آخر عامل حرکت، جنبش و قیام است و از عقاید تاریخ ساز و انقلاب آفرین اسلامی‌نشأت گرفته که بذر اصلی قیام جهانی حضرت مهدیf می‌باشد. در نتیجه انتظار درست عامل حرکت و تلاش و کوشش و پویایی جامعه است، و به زمینه سازی ظهور کمک می‌کند. چنین انتظاری می‌تواند بر کنش‌های اجتماعی که همان رفتارها و برخوردهای اجتماعی جامعه است، مؤثر باشد و به امنیت جامعه کمک کند. در مقابل، انتظار نادرست یا به قول علامه شهید مطهریw «انتظار ویرانگر» باعث ناامنی اجتماع می‌شود و جامعه را در راه کنش‌های اجتماعی کمک نخواهد کرد. در مورد «امنیت» کتاب و مقاله‌های متعددی نوشته شده و بیش‌تر در مورد امنیت ملی بحث شده است؛ اما در مورد امنیت اجتماعی جز تعدادی اثر ملاحظه نمی‌شود، مانند «مقالات گفتمان مهدویت»، جلد اول، اثر خدیجه هاشمی که در بحث اندیشه مهدویت و فلسفه افلاطون، در مورد انواع امنیت نکاتی آورده است. علی اصغرهمتیان، در کتاب «امنیت اجتماعی آموزه وحیانی» و منیزه نویدنیا در کتاب «شاخص‌های اجتماعی»، فقط به تعارف امنیت اجتماعی پرداخته‌اند؛ اما از نگاه انتظار به امنیت اجتماعی و از دیدگاه کنش‌های اجتماعی، کتاب و مقاله‌ای نوشته نشده است. در این‌جا از این نگاه که انتظار در کنش‌های امنیت اجتماعی جامعه دارای چه نقشی است، نکاتی عنوان شده است. در این تحقیق از روش توصیفی و تحلیلی استفاده شده است.

سئوال اصلی این است که انتظار در تحقق کنش‌های اجتماعی دارای چه نقشی است و تأثیر آن برامنیت جامعه اسلامی کدام است؟ سئوال فرعی تحقیق آن است که انتظار در کنش‌های امنیت اجتماعی دارای چه نقشی است؟

اول. ضرورت اعتقاد به انتظار

کسی که به امامت که از ارکان و اصول دین است، اعتقاد و نیز به ولایت ائمه معصومb باور دارد؛ باید به «مهدویت» اعتقاد راسخ  داشته باشد. در تفکر مکتب تشیع، انتظار حضرت مهدیf با خصوصیاتی که برای آن شمرده شده، به عنوان اصل مسلّم اعتقادی مطرح و در بسیاری از روایات بر ضرورت انتظار حضرت مهدیf تصریح شده است. از قبیل روایات، می‌توان به این روایت اشاره کرد: از ابوبصیر روایت شده است که روزی امام صادقA به اصحاب خود فرمودند: «آیا شما را خبر ندهم به آن چه خدای عزوجل هیچ عملی را بدون آن عمل، از بندگان‌نمی پذیرد؟ گفتند: بله. حضرت فرمودند: «گواهی دادن به این‌که هیچ شایسته‌ پرستشی جز خداوند نیست و این‌که حضرت محمدs بنده و فرستادۀ اوست و اقرار کردن به آن چه خداوند به آن امر فرموده و ولایت ما و بیزاری دشمنانمان و تسلیم نشدن به آنان و پرهیزکاری و اجتهاد و اطمینان و انتظار قائمA».[5] براساس این روایت، انتظار از اهمیت بالایی برخوردار است. از فواید ضرورت انتظار این است که افراد در کنش‌های اجتماعی از رفتار برخوردهای اجتماعی مناسبی برخوردار خواهند شد و به نوعی مواظبت اعمال و رفتارهای خود با افراد اجتماع هستند. این رفتار و کردارهای درست برگرفته از اعتقاد راسخی است که به انتظار دارند؛ و این رضایت دیگران برای آنان اهمیت فراوانی دارد؛ چرا که هدف آنان رسیدن به رضایت منتظَر است. چنین اعتقادات درست در جامعه نه تنها خود نوعی امنیت اجتماعی را در پی دارد، بلکه به امنیت‌های دیگری اجتماعی کمک فراوانی می‌کند.

دوم. مقاومت اجتماعی در برابر جبهه باطل

از موارد کنش یا همان رفتارهای اجتماعی که می‌تواند به امنیت اجتماعی جامعه کمک کند، مقاومت و استقامت افراد اجتماع در برابر ظلم و ستم است. معتقدان به اصل انتظار در برابر بی عدالتی ها، ظلم و ستم ها و تبعیض‌های اجتماعی ایستادگی می‌کنند و هرگز تسلیم زورگویان و قلدوران مستکبر‌ نمی‌شوند و همواره از طریق بر طرف ساختن نارسایی ها، زمینۀ تشکیل حکومت عدل جهانی را فراهم می‌کنند و در تحقق حاکمیت الاهی، حتی اگر در برهه‌ای از زمان به جهت تسلط بیش از حد زورگویان و ستم‌گران دچار شکنجه‌های روحی و یا جسمی شوند؛ نه تنها روحیۀ خود را‌ نمی‌بازند، بلکه این وعدۀ پیامبر اکرمs که فرمودند: «اگر از عمر دنیا فقط یک روز باقی باشد، خداوند متعال آن یک روز را به اندازۀ طولانی خواهد ساخت تا مردی از فرزندان من که نامش، نام من و کنیه‌اش کنیۀ من است، ظهور کند و زمین را پس از پرشدن از ظلم و ستم با عدل و داد پر سازد».[6]

چنین روحیه‌ ارزشمندی، برگرفته از فرهنگ انتظار است و با الگو گیری از «منتظَر» که در برابر هر ناعدالتی و ظلم و ستم در برابر جبهه‌های باطل مقاومت ایستادگی می‌کند؛ بر خود لازم می‌داند که در برابر هر جبهه باطل و ظلمی مقاومت و ایستادگی کند.

در صدر اسلام، استقامت و پایداری در برابر تند بادها و مشکلات، از عوامل مؤثر بر پیروزی و موفقیت در برابر مشکلات جامعه بود. تنها راه پیروزی و برای تحقق امنیت اجتماعی، مقاومت و استقامت اجتماعی در مقابل جبهه‌های باطل راهکار اساسی است. و از تأکیدات رهبر معظم انقلاب نکته‌ای است که عنوان شد. استقامت و مقاومت در برابر جبهه‌های باطل از ضروریات پیروزی و موفقیت هر جامعه‌ای است.

فاصله بین حق و باطل به اندازه‌ای سخت و مشکل است که در برخی تعابیر، آن را از مو باریک‌تر و از شمشیر برنده‌تر خوانده‌اند. در فرهنگ انتظار برای این که مؤمنان بتوانند همواره در مسیر درست باشند در کنار مواظبت و محاسبۀ فردی، باید به کمک هم آیند و مواظب هم باشند. در روایت آمده است: «لیس منا من لم یحاسب نفسه کل یوم».[7]

این شاخص مهم در فرهنگ انتظار که باعث استقامت در برابر جبهه‌های باطل می‌شود؛ کمک کننده مهمی به امنیت اجتماعی و سلامت جامعه است؛ چرا که امنیت پدیده‌ای مردمی است که با همیاری افراد جامعه به وجود می‌آید.

«مشکلات گوناگونی که از جانب مختلف برای انسان پیش می‌آید و فتنه‌ها و مصایب طاقت فرسایی که بر سر راه، باورمندان چشم انتظار وارد می‌آید و نیز احساس تنهایی، آنان را چنان می‌شکند که برای ناامید نشدن، استقامتی کوه سان می‌طلبد.»^[8]

«مسلمانان عموماً و شیعۀ اثناعشری خصوصا، انتظار ظهور شخصیتی را می‌کشند که انقلاب اسلام را جهانگیر، حق و عدالت را پیروز، بشر را از تضادهای گوناگون، استثمار، استبعاد، استعمار و از وقف و توقف نجات دهد و به سوی جلو پیش براند و اصول توحید، مساوات، آزادی و برادری اسلامی‌را رایج نماید».^[9]

پس تنها چیزی که باعث می‌شود افراد جامعه را در برابر فرهنگ بیگانگان و دشمنان انحرافات بیدار کرد، انتظار است؛ چرا که فرهنگ انتظار یاد می‌دهد که در مقابل هر جبهه باطلی باید مقاومت کرد. یکی از عوامل انحرافات جامعه در زندگی‌ اجتماعی، بی توجهی به باطل، ظلم، ستم و زورگویی‌هایی است که در جامعه دیده شود. چنین روحیه‌ای باعث سستی اعتقادات و ارزش‌های جامعه خواهد شد، و به ناامنی جامعه کمک خواهد کرد. اما فرهنگ درست انتظار به افراد جامعه یاد می‌دهد که در مقابل جبهه‌های باطل مقاومت و ایستادگی کنند. از راه‌های جلوگیری از فکر، فرهنگ‌های غرب و جبهه‌های باطل در برابر دشمنان همین روحیه مقاومت و استقامتی است که از فرهنگ درست انتظار گرفته شده است.

«یگانه یا مهم‌ترین چیزی که مسلمانان را در برابر این وضع نگاه می‌داشت و آن‌ها را در حال اعتراض به اوضاع و تقاضای اجرای برنامه‌های اسلامی، شجاع دلیر می‌کرد؛ وعده‌های قرآن و پیغمبرs بود؛ مبنی بر این‌که این دین از بین نمی‌رود و آینده برای اسلام است. باید در انتظار آینده بود و عقب نشینی نکرد و باید  از مرزها و سنگرها حمایت و محافظت کرد تا آن عصر طلایی و دوران حکومت مطلقۀ حق و عدالت فرا رسد».^[10]

برای مقابله و استقامت در برابرجبهه‌های باطل، افراد جامعه باید دارای ویژگی‌هایی باشند تا بتوانند به اهداف خود برسند. در ادامه به این ویژگی‌ها اشاره می‌شود.

سوم. وحدت و همدلی (همبستگی اجتماعی)

 انتظار علاوه بر آثار فردی، دارای آثار اجتماعی فراوانی است که از همه مهم‌تر می‌توان به وحدت، انسجام و همدلی بین منتظران ظهور حضرتA اشاره کرد. این همدلی دارای هدف مشترکی است که در مسئله انتظار به روشنی به چشم می‌خورد. امروزه ثابت شده است که افرادی که در هدف مشترکی قدم بر می‌دارند، از عملکرد مشابه و هم دلی بهره‌مند خواهند بود و «همگرایی» در میان آنان در مقایسه با جوامع دیگر، بیش‌تر به چشم می‌خورد. در مکتب تشیع، «فرهنگ انتظار» باعث شده است که تمام افراد که از منتظران ظهور حضرت مهدیf هستند، از همدلی و وحدت معتنابهی برخوردار گردند. از مواردی که می‌تواند باعث استقامت و مقاوت در اجتماع شود، وحدت و همبستگی اجتماعی است. انسجام و همدلی باعث هدف مشترک و تقویت اجتماع وحدت و همبستگی اجتماعی آنان، باعث اخوت و گرمی، صمیمیت بین آنان ‌می‌شود‌. این نشانه جامعۀ آرمانی و امنیت بخش است. افراد در چنین جوامعی در کنار هم زندگی عزت مندانه دارند. در شادی‌ها و غم‌ها و مشکلات و گرفتاری‌ها خود را سهیم می‌دانند.

«همبستگی اجتماعی، یعنی این‌که افراد اجتماع در کارهای اجتماعی شرکت کنند و به همدیگر کمک کنند. و در برابر همدیگر احساس مسئولیت دارند».^[11] چنین اجتماعی که از فرهنگ انتظار درس مقاومت و استقامت در برابر جبهه‌های باطل گرفته، محال است زیر بار ظلم و زورگویی برود و مسئولیت و روحیه مقاومت و استقامتی که افراد چنین جامعه‌ای دارند، خود مبارزه علیه جبهه‌های باطل است.

«از وظایف تک تک افراد قبیله انتظار که بگذریم، جمعیت منتظران نیز باید طرح و برنامه‌ای داشته باشند که در جهت اهداف امام و حجت الاهی قرار داشته باشد. به بیان دیگر، اجتماع منتظر، لازم است تلاش و حرکت خود را در مسیر رضایت رهبر موعود قرار دهد. بنابراین، جامعه منتظر بر آن است که عهد و پیمان خود را با امام به انجام رساند، تا زمینه مناسب برای ظهور دولت مهدوی فراهم شود. امام عصرA می‌فرمایند: «اگر شیعیان ما-که خداوندآنان را در اطاعتش یاری دهد-در وفای عهد پیمانی که از ایشان گرفته شده، یکدل و مصمم باشند؛ البتّه نعمت دیدار از آنان به تأخیر نمی‌افتد و سعادت ملاقات ما برای آن‌ها با معرفت کامل و راستین به ما، تعجیل می‌شود».^[12]

 فرهنگ انتظار باعث همبستگی اجتماعی ‌می‌شود‌. منتظر با توجه به احساس ضرورت و برای رضایت منتظَر و رسیدن به اهدافی که مستلزم انتظار واقعی است، وظایفی برای خود (مبنی بر ایات و روایات) تعیین کرده که باید به آن‌‌ها عمل کند و از قبیل آن وظائف، تلاش برای همبستگی و وحدت بین افراد اجتماع جامعه است. اگر در جامعه‌ای وحدت و همبستگی نباشد‌، نمی‌توان جامعه را به سمت سوی زمینه سازی ظهور کشاند. پس قبل از هر چیز، منتظِر باید وحدت و همبستگی را در اجتماع ایجاد و به کمک افراد جامعه به طرف زمینه سازی ظهور حرکت کند. البته باور به فرهنگ انتظار، باعث می‌شود که افراد گامی برا ی ظهور حضرت بردارند؛ چرا که منتظر وظیفه کمک و یاری به هم‌نوعان و کمک به افراد اجتماع را وظیفه خود می‌داند و باعث تقویت و استقامت و روحیه مبارزه در برابر هر ظلمی‌‌می‌شود‌. یکدلی و با هم بودن باعث از بین بردن خودخواهی ها و خودبینی ها می‌شود و با اعتقاد صحیح و باورهای درستی که دارند، موجب امنیت اجتماعی جامعه می‌شوند و با وحدت و همدلی در مقابل هر جبهه‌ باطلی مقابله و در برابر ستم، ظلم زورگویی مقاومت و ایستادگی می‌کنند و در مسائل جامعه همیار و هم فکر هستند، و در کنار هم برای ایجاد جامعه‌ای مهدوی به زمینه سازی ظهور کمک می‌کنند. فرهنگ انتظار باعث می‌شود افراد جامعه با وحدت و همدلی که بین آنان به وجود آمده است با روحیه‌ای پرنشاط و شاداب دور هم جمع شوند. همین وحدت و همدلی نقشه دشمنان مهدویت و مستکبران و زورگویان را خنثا می‌کند و امنیت اجتماعی را نیز رقم خواهد زد.

چهارم.خود اتکایی و خود باوری

هر جامعه‌ای باید وابستگی و نیازمندی و متکی بودن به غیر خود را قطع کند و با خودباوری و اتکا به نیروهای خدادادی که به او داده شده است، در مسیر زندگی درست حرکت کند. خود اتکایی و خود باوری باید در تمام عرصه‌های اجتماعی حضور داشته باشد، از مسائل اقتصادی گرفته تا مسائل فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی. جامعه اگر در راه خود اتکایی، تلاش، کوشش و جدیت باشد، می‌تواند از روحیه مقاومت و استقامت در برابرجبهه‌های باطل بهره مند باشد. در این‌صورت امنیت اجتماعی تضمین می‌گردد و آحاد جامعه‌ عزتمند و در حال پیشرفت و ترقی خواهند بود.

اگر مردم جامعه با فرهنگ درست انتظار آشنا باشند و در عرصه اجتماع به آموزهای انتظار عمل شود؛ افراد جامعه به‌خصوص جوانان (که جامعه به دست آن‌ها داده می‌شود) می‌توانند با این نیروی خودباوری و خوداتکایی، دیگر به کسی از جمله دشمنان نیازمند نباشد و می‌توان از این رهگذر فرهنگ دینی، اعتقادات و باورهای خود برای جامعه استفاده و امنیت اجتماعی را برای جامعه تأمین کرد.

انتظار می‌تواند «خودباوری» را در دل افراد جامعه زنده کند و هر جامعه‌ای که از خودباوری و خود اتکایی بهره مند باشد، می‌تواند نیازهای خود را بهتر رفع کند و به جوامع دیگر نیاز نخواهد داشت؛ چرا که هر جامعه‌ «خودباور»، با توجه به نیروی خوداتکایی می‌تواند فرهنگ خود را به دیگر جوامع بیاموزد و یا حتی فرهنگ خود را غالب کند و هدایت، مسیر جوامع دیگر را به دست گیرد. اگر افراد جامعه اسلامی خودباوری و خوداتکایی داشته باشند، می‌توانند فرهنگ غنی اسلامی را که همان فرهنگ انتظار است، به دیگر ملت‌ها تزریق و فرهنگ مهدویت را به آنان معرفی کنند. این مسیر تنها از مسیر انتظار مسیری است که غنی‌ترین مؤلفه‌های فرهنگی را داراست و می‌تواند جامعه را از مریضی‌های روحی، افسردگی و خودباختگی نجات دهد.

پس، از طریق انتظار می‌توان فرهنگ دینی، باورها و اعتقادات دینی را نه تنها به جامعه، بلکه به ملت‌های دیگر که از این فرهنگ ناب محروم‌ هستند، تزریق کرد. با فرهنگ انتظار می‌توان به این باور رسید و با خوداتکایی می‌توان ظلم و زورگویی را زدود. اگر امروزه می‌بینیم که ابرقدرت‌ها قلدری، ظلم و ستم می‌کنند و از پیشرفت کشوری خشمگین می‌شوند، بدان دلیل است که ملت‌ها به‌خصوص ملت‌های اسلامی‌ به آنان متکی باشند و هر آنچه آن‌ها می‌خواهند، صورت بگیرد و ملت‌های دیگر را با فرهنگ فکر ایده‌های شومغلط خودشان پرورش دهند.

اما انتظاری مطلوب است که با تزریق خودباوری و خود اتکایی به جامعه، باعث عزت نفس، شخصیت، قوت واستقامت، شهامت، شجاعت و امنیت آن جامعه ‌می‌شود‌ تا جامعه زیر بار ظلم، ستم فرهنگ بیگانگان نرود و به جای بردگی دیگران، بندگی خدا را پیشه کند.

خود باوری در مسائل اقتصادی جامعه دارای نقشی است؛ به طوری که جامعه خودباور به بیگانگان نیاز ندارد و به تولیدات خود بسنده می‌کند. خودباوری عزت نفس اجتماع خود را حفظ کرده و جامعه از سلامت خاصی بهره می‌برد».^[13]

امیرالمؤمنین، علیA می‌فرمایند: «من عزّ النفس لزوم القناعة؛ فرد و جامعه‌ای که عزت نفس دارد، از خود اتکایی فاصله نمی‌گیرد».^[14]

یکی ز کارهای بسیار مهم و حساس دشمنان جوامع اسلامی، از بین بردن خودباوری و اتکای زدودن افراد جامعه به توانایی‌های خودشان است. یکی از راه‌های ضربه زدن به هر ملت و به هر جامعه و یا کشوری از بین بردن خودباوری آنان است.

وقتی کسی خود را باور نداشته باشد، به دیگران متکی ‌می‌شود‌ و مثل برده مطیع و گوش به فرمان اربابان ظلم ستیز می‌گردد و دشمنان، با این ترفند نقشه‌های خود را اجرا می‌کنند و هر طور که بخواهند آن جامعه را با فرهنگ و ایده، فکر خودشان تغییر می‌دهند و به مرور زمان آن جامعه را به خودشان وابسته و نیازمند می‌سازند که بدیهی است با این روش، روحیه‌ای مقاومت و استقامت را از آنان گرفته و لذا آن جوامع دیگر نمی‌توانند در مقابل جبهه‌های باطل بایستند و از این رهگذر اراده و خودباوری را از آنان گرفته و باعث نا امنی‌های اجتماعی خواهند شد. اگر انتظار در جامعه پر رنگ باشد، تنها از فرهنگ‌های غلط بیگانگان جلوگیری شود، بلکه باعث ترویج فرهنگ مهدوی شده و جامعه با انتظار واقعی مأنوس می‌شود و این کار باعث امنیت اجتماعی و پیشرفت ترقی جامعه خواهد شد و دست بیگانگان را از جامعه قطع می‌کند.

انتظار و پیامد آن، یعنی خودباوری و اتکا به خود، باعث ‌می‌شود‌ منتظر که آرمان‌های او مهدوی است، برای زمینه سازی حکومت عدل مهدوی جوانان خودباوری را تربیت کند که بتوانند از فرهنگ انتظار و از نام مهدوی دفاع و در مقابل دشمنان و مهدی ستیزان مقاومت و پایداری کنند و در ترویج فرهنگ انتظار به تمام نقاط عالم کوشا باشند و ملت‌ها را با مقوله مهدویت آشنا کنند و باعث امنیت اجتماعی خود و ملت‌های دیگری شوند که از انتظار محروم هستند و آنان را هم از این سرچشمه زلال سیراب کنند.

پس، انتظار، روحیه‌ خودباوری و اتکا به خود را در افراد جامعه تقویت ‌می‌کند و به جای دست دراز کردن پیش دیگران و چشم به دنبال آنان بودن، در تمام مسائل جامعه و امنیت اجتماعی به تلاش و کوشش می‌پردازند تا بتواند جامعه را به سوی زمینه سازی ظهور سوق دهد. این در صورتی تحقق می‌یابد که افراد جامعه خودباور، به خود متکی باشند. آری، فرهنگ انتظار شعار «من می‌توانم» را به جامعه می‌آموزد.

پنجم.تحقق تکافل و تعاون اجتماعی

تعاون وهمکاری در مسائل اجتماعی و جامعه اسلامی‌ از عوامل ایجاد امنیت اجتماعی و باعث پیشرفت ترقی و آرامش اجتماع محسوب می‌گردد. اگر این انسجام و پیوند دارای پیوستگی بیش‌تری باشد، جامعه‌ آرامش نشاط و امنیت و عزّت بیش‌تری خواهد داشت.

انسان به دلیل این‌که به تنهایی توان رفع نیازهای خود را ندارد؛ به برقراری ارتباط با دیگران نیاز دارد؛ چون انسان ذاتاً اجتماعی است و به تعامل با افراد اجتماع نیاز دارد و برای رفع نیازهای خود باید با افراد جامعه ارتباط داشته باشد و آحاد جامعه باید برای برآورده کردن نیازهای خود با هم تعاون و تکافل داشته باشند و این، از ضروریات جامعه‌ای با نشاط و فعال است و امنیت اجتماعی چنین رویکردی می‌طلبد. مهربان بودن (خوشرفتاری)، همبستگی در مسائل اجتماع، اجرای امر به معروف و نهی از منکر، ایثار، عدالت، داشتن الگوی مصرف، برچیدن فقر (تنگ دستی) و مشورت در امور مختلف؛ ازجمله مسائلی است که به تعاون اجتماع کمک می‌کند.

در طول تاریخ نیز هر برهه‌ای که این قاعده و رویکرد به‌کارگیری شده، آن جامعه شاهد پیشرفت‌های چشمگیری بوده است به طور کلی جامعه‌ای که مردمان آن در کارهای اجتماعی همکاری بیش‌تری داشته‌اند و هر فرد، خویش را در برابر اجتماعی که در آن زندگی می‌کند و با دیگران برخورد دارد، مسئول می‌داند و نوعی پیوند برادری بین آنان وجود دارد؛ آن جامعه در زمینه‌های مختلف پیشرفت داشته است و زودتر به مدارج عالی رسیده است.

یکی از راه‌های تعاون اجتماعی که باید افراد نسبت به هم داشته باشند و انتظار می‌تواند مسیر آن را نشان دهد، این است که در کارهای نیک وتقوا همدیگر را یاری کنند.

از دیگر اصولی که در جامعه اسلامی، در تنظیم نظم اجتماعی نقش مهمی‌دارد. اصل «تعاون» است. البته زمینه روانی این تعاون و همکاری را همان محبت و اخوت ایمانی و مودت و همبستگی میان اعضای جامعه بر محور خداخواهی، به وجود می‌آورد و اخلاق حسنه آن را تقویت می‌کند. در مورد اصل ارتباط همیاری و عمل گروهی آیات روایات بسیاری وجود دارد».^[15]

خداوند در قرآن کریم می‌فرمایند: Pتعاونوا علی البّر و التّقویO؛^[16] در نیکی و تقوا یکدیگر را یاری کنید».

یکی از راه‌هایی که می‌توان باعث تعاون و تکافل اجتماعی شد، یاری کردن همدیگر در امور نیک است. اگر افراد اجتماع در اجرای کارهای نیک و در تقوا یاری رسان هم باشند، می‌توانند مشکلات جامعه را به کمک همدیگر حل و امنیت اجتماعی جامعه خود را تضمین کنند. در این‌جا عامل انتظار می‌تواند میان جامعه تعاون و تکافل ایجاد کند. اگر افراد در جامعه از فرهنگ انتظار برخوردار باشند، می‌توانند به امنیت اجتماعی هم کمک کنند. منتظری که با امام خود پیمان بسته که در جهت اهداف حجت الاهی گام بردارد و با تلاش مستمر خود در مسیر انتظار حرکت ‌کند و هر آنچه حجت الاهی را خشنود می‌کند به آن عمل ‌کند؛ بی تردید چنین فردی به امنیت اجتماعی کمک می‌کند و از این رهگذر همکار و همیار افراد جامعه است و اگر در جامعه تکافل و تعاون اجتماعی حکمفرما باشد، دیگر تبعیض و نارضایتی و مشکلات به وجود‌نمی آید و اجتماع سالم و امن خواهد بود. جامعه منتظر که شاکله آن تعاون و همکاری است، در پی رفع نیاز فقرا و مستضعفان و نیازمندان است. منتظر با چنین روحیه‌ای و در چنین اجتماعی می‌تواند با کمک و همکاری دیگر افراد جامعه به امنیت اجتماعی جامعه کمک کند. بر این اساس، یکی از راه‌های مهم و تأثیر گذار بر امنیت جامعه، تعاون و تکافل افراد اجتماع است که فرهنگ انتظار بر آن تأثیر گذار است.

الف. انتظار، فرهنگ مصرف و دوری از اسراف

چگونگی «مصرف» از نگاه اقتصادی، دارای اهمیت بسزایی است تا جایی که اقتصاد دانان، ابراز داشته‌اند مصرف، در عین این‌که هدف نهایی تولید و توزیع است، از عوامل مؤثر بر فرهنگ نیز می‌باشد. کم و کیف مصرف و مسائل جانبی آن، با فرهنگ، آداب و رسوم باورهای آحاد جامعه پیوند وثیقی دارد و به طور کلی‌ نمی‌توان از تأثیر فراوان این امر بر نیک بختی و یا شور بختی افراد جامعه چشم پوشید. به‌دلیل اهمیت فراوان آن، پیشوایان دین، در تدبیر درست مصرف کردن تأکید فراوانی دارند.

شیخ طوسی از شخصی به نام حسین چنین نقل می‌کند: «سمعت رجلا یقول لابی عبداللهA بلغنی انّ الاقتصاد و التدبیر فی المعیشته نصف الکسب، فقال ابو عبداللهA لا بل هو الکسب کُلُّه و من الدین التدبیر فی المعیشته؛[17] شنیدم شخصی به امام صادقA عرض می‌کرد: به ما گفته‌اند که اقتصاد و تدبیر در معیشت، نیمی از کسب است. امام صادقA فرمودند: نه، بلکه این کار، همۀ کسب است و از جملۀ دین تدبیر در معیشت است».

از این روایت دانسته می‌شود که یکی از راه‌های تدبیر در معیشت درست و به وقت مصرف کردن است. فرهنگ درست مصرف کردن، ابزاری خوبی است برای کنترل کردن روحیات و خلیقات، و این، به رفتارهای اعتدال آنان کمک ‌می‌کند. مثلاً اعتدال در مصرف کردن لوازم زندگی و دوری کردن از اسراف، بزرگ‌ترین خدمتی است که در عرصه اقتصاد می‌توان به جامعه کرد. انتظار فرهنگ درست مصرف کردن را به افراد جامعه یاد دهد می‌دهد.

یکی از برنامه‌ها و بایسته‌های انتظار برای این‌که جامعه‌ای امن و سالم آرامش داسته باشد، درست مصرف کردن است که باعث حفظ منابع جامعه می‌شود و از اسراف ریخت پاش جلوگیری می‌کند؛ زیرا اسراف و عدم مصرف درست، از ضررهای مهم اجتماعی حتی ضربه به امنیت اجتماعی است. از راه‌هایی که به امنیت اجتماعی کمک می‌کند، درست مصرف کردن است؛ چراکه اگر افراد اجتماع راه روش درست مصرف کردن را بدانند از بیش‌تر معضلات و آفت‌های اجتماعی در امان خواهند بود. درست مصرف کردن، نوعی مقابله عملی است با هر آنچه ضررهای مالی و جانی را در پی دارد و این خود بهترین کمک برای تأمین امنیت اجتماعی است.

متاسفانه از آثار فرهنگ غلط بیگانگان که به زندگی خانواده‌ها و اجتماع وارد شده است، تجمل‌گرایی و ریخت پاش‌هایی است که باعث اسراف می‌شود و زیان، ضررهای آن را در جامعه ملاحظه می‌کنیم و شاهد ناامنی‌های اجتماعی هستیم. در جامعه افرادی دیده می‌شوند که تجمل گرایی آن را نوعی فرهنگ بهنجار می‌دانند؛ چرا که فرهنگ درست مصرف کردن به جامعه معرفی نشده است. اگر بتوانیم فرهنگ درست و ناب مصرف را به افراد جامعه معرفی کنیم، به وسیلۀ همان فرهنگ ناب و درست روش درست مصرف کردن به جامعه آموخته می‌شود. تنها فرهنگی که باعث درست مصرف کردن در جامعه می‌شود و افراد جامعه باید از آن فرهنگ استقبال کنند تا جایگزین فرهنگ‌های غلط بیگانگان و غرب شود، «فرهنگ انتظار» درست است. فرهنگ انتظار راه درست مصرف کردن و اسراف نکردن و اشرافی‌گری و اشرافی زندگی نکردن را به افراد جامعه یاد می‌دهد. از درس‌هایی که فرهنگ انتظار یاد می‌دهد، «قناعت» است. در این تحقیق، به طور اختصار توضیحی در مورد قناعت ملاحظه کنید:

از صفات پسندیده منتظر (در حال انتظار) قناعت و اجتناب از حرص و طمع است. قناعت یعنی میانه روی و رضایت به آنچه خداوند متعال به شخص عطا کرده است. قناعت، بسنده کردن به داشته‌هاست. این روحیه و چنین صفتی اگر در فردی از افراد جامعه باشد، باعث آرامشی درونی او شده و نوعی امنیت برای وی درست می‌کند. بیش‌تر مشکلات اقتصادی که به گرفتاری‌های روحی و روانی تبدیل شده و امنیت فرد را به خطر انداخته و حتی او را به بی راهه کشانده است، نبود قناعت است. رهبران و حجت‌های الاهی در صفت قناعت زبان زد، خاص عام بوده‌ و عزّت نفس خود را که از بزرگ‌ترین سرمایه‌ها هر فردی است با قناعت حفظ می‌کرده‌اند. در ادامه به چند روایت در مورد ارزش و دستاوردهای قناعت و آثار آن ذکر می‌شود.

پیامبر اکرم می‌فرمایند: «القناعة ملک لا یزول؛^[18] قناعت توانگری و داشتنی است که بی پایان است».

امیرالمؤمنین علیA می‌فرمایند: «القناعة مال لا ینفد؛^[19] قناعت ثروتی است که تمام نمی‌شود‌».

خداوند متعال به حضرت داوودA فرمودند: «من توانگری را در قناعت نهاده‌ام؛ اما مردم آن ‌را در زیادی مال می‌جویند از این روست که آن‌را نمی‌یابند».^[20]

مرحوم ملا احمد نراقی در خصوص قتاعت می‌گوید: «این، حالتی است برای نفس تا باعث شود به نیازهای خود اکتفا کند و زحمت نکشیدن در به‌دست آوردن زیادی‌های مالی است».^[21]

مرحوم فیض کاشانی نیز در این زمینه می‌گوید: «کسی که می‌خواهد قناعت برای او ملکه شود، سزاوار است تا می‌تواند راه خرج را بر خود مسدود و بسنده کند بر آنچه برای او قابل دسترس است و کسی که اهل خرج کردن زیادی باشد، قناعت کردن برای او ممکن نیست».^[22]

پس «قناعت» راه حل درست برای رعایت کردن و اعتدال در هزینه‌هاست. انتظار در جامعه موجب می‌شود افراد بتوانند در زندگی‌ خود قناعت داشته باشند. منتظر وظایفی دارد و برای رضایت و هم رنگ شدن با منتظَر، باید نوعی از زندگی را که مطلوب منتظَر است، بسازد و هر چه منتظَر می‌خواهد، منتظِر با رضایت و طیب نفس انجام دهد. از صفات منتظَر، قناعت ایشان است و درواقع ایشان عزّت خود را با قناعت کردن حفظ می‌کنند. پس از وظایف و صفات منتظِر هم قناعت کردن و دوری از اسراف است. جامعه منتظر که به دنبال زمینه سازی ظهور است، برای رسیدن به آرمان‌های انتظار باید به قناعت عامل باشند؛ چرا که از این رهگذر عزت آن جامعه حفظ خواهد شد.

یکی دیگر از مواردی که باعث از بین رفتن تکافل و تعاون اجتماعی ‌می‌شود‌ «اسراف» است.

اسراف به معنای خارج شدن از حد و حدود اعتدال است و چیزی را ظاهراً ضایع کرده باشد؛ مثل این است که ما پیراهنی گران قیمت را بپوشیم که بهایش چند برابر پیراهن مورد نیاز است و یا غذای خود را با قیمت بالا تهیه کنیم، در حالی‌که با آن قیمت ‌می‌شود‌ چند نفر را تغذیه و غذا داد. از آیات قرآن کریم و روایات استفاده ‌می‌شود‌، اسراف هم در مالکیت و هم مصرف کردن مورد نظر است و اسراف هم در کیفیت و هم در کمیت مورد توجه قرار گرفته است. پس اسراف فقط در این نیست که باقی مانده غذا و یا میوه نصف شده و یا در مصرف آب زیاده روی شود، بلکه از نظر قرآن کریم اسراف هم در کیفیت ممکن است و هم در کمیت.^[23]

در این‌جا به چند آیه و روایت در مورد اسراف اشاره می‌کنیم:

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرمایند: Pفما امن لموسی الاّ ذریة...O.^[24]

به موسی، جز کسانی از قوم او به او ایمان نیاوردند؛ زیرا ترس فرعون همه‌جا حاکم بود. و آن هم با حال ترس و تقیه مبادا فرعون بفهمد و فرعون در آن سرزمین برتری جویی (سرکشی) داشت و او از اسراف کاران بود.

اسراف فرعون در چند زمینه مورد توجه بود است:

در ملکیت و دارایی و زمین و خانه برای او حد حدودی نبود؛ حقوق مردم را به‌جا نمی‌آورد؛ با این مال ثروت، ظلم می‌کرد و مردم را زیر دست خود قرار می‌داد؛

به خداوند متعال شرک می‌ورزید و تملک خود را نشانه برتری و توانایی خود می‌دانست.

قرآن در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: Pو کلوا و شربوا ولاتسرفوا...O^[25]؛ بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید!

 به‌درستی‌که خداوند اسراف کننده را دوست ندارد».^[26]

در آیه دیگر زیاده روی (اسراف) و حد اعتدال را بیان ‌می‌کند و اسراف را مذموم می‌شمارد: Pو الذین اذا انفقوا لم یسرفوا...O؛^[27] آنان که وقتی انفاق می‌کنند، زیاده روی نمی‌کنند و بخل نمی‌ورزند و میان این دو را میانه می‌گیرند.

این آیه بر رعایت اعتدال در میزان کمیت انفاق تأکید و از افراط و تفریط، حتی در انفاق نهی می‌کند و درواقع، حتی در انفاق کردن که مورد رضایت خداوند متعال است باید مراعات و مواظب باشد که کار خوب به اسراف تبدیل نشود.

این روایات و آیات، گویای این است که بندگان باید در برابر مسائل اقتصاد و هزینه‌های خود، حتی در انفاق اسراف نکنند و از این طریق فرهنگ درست مصرف کردن را در جامعه تحقق بخشیم که در این صورت،

تکافل و تعاون اجتماعی رعایت می‌شود و آن‌گاه اجتماعی موفق خواهیم داشت. دور از دخالت بیگانگان که در صورت تحقق این مهم، باعث عزت خود و جامعه اسلام خواهیم شد.

برخی از موارد اسراف:

انتظار می‌تواند در جامعه باعث تکافل و تعاون بین افراد شود و به آنان درس قناعت، یاد می‌دهد و موجب رضایت امام زمان خود ‌می‌شود‌. انتظار مهدوی با این پتانسیل و توان باعث تکافل و تعاون در جامعه ‌می‌شود‌ و جامعه را به سمت سوی فرهنگ درست مصرف کردن می‌کشاند. اگر فرهنگ انتظار بین افراد جامعه پر رنگ باشد، باعث تکافل و تعاون بین افراد می‌شود و چنین روحیه‌ای موجب امنیت اجتماعی خواهد شد

ب. انتظار، امر به معروف و نهی از منکر

یکی از مهم‌ترین اهداف اجتماع برای تکالف و تعاون با همدیگر، مقوله امربه معروف و نهی از منکر است و باید فضا جامعه را با امر به معروف و نهی از منکر معطر کرد تا جامعه امن، آرام و متحد گردد.

به وسیله امر به معروف و نهی از منکر کسانی که واجبات و کارهای پسندیده را ترک کرده‌اند، آن‌ها را به جا می‌آورند، و نهی از منکر در برابر کسانی که اهل گناه بودند، باعث می‌شود آنان گناه را ترک کنند و بعد از مدتی از خطای خود پشیمان شوند و آن را کنار بگذارند.

در ادامه به فواید امر به معروف و نهی از منکر در اجتماع می‌پردازیم:

الف) یکی از تکالیف عمده دینی، امربه معروف و نهی از منکر است. این دو عمل است که باعث احیا و برقراری، پر رنگ شدن فرایض دینی می‌شود و اجتماع اسلامی‌را از انحراف، فساد دور می‌کند. و در نهایت باعث رضایت امام عصرA می‌شود. یکی از برنامه‌های حکومت حضرت احیای امر‌به معروف‌ و نهی‌ از منکر‌است و یکی از ثمرات امر به معروف و نهی ازمنکر در اجتماع که باعث همبستگی وتعاون در اجتماع ‌می‌شود‌؛ سالم سازی چهرۀ اجتماع است. وقتی چهره محیط اجتماعی سالم باشد، زمینۀ گناه و ارتکاب گناه از بین خواهد رفت و علت وجوب امر به معروف و نهی از منکر، آن است که گناه و فساد در جامعه علنی نشود و چهرۀ جامعه ناهنجار و نا امن نگردد.

بزرگترین امر کننده به معروف ونهی کننده از منکر در روزگار ظهور، خود حضرت مهدیf است. پس چگونه ممکن است که جامعۀ منتظر، خشنودی حضرت مهدیf را نخواهد. در این بُعد به حضرت اقتدا نکند و به آن تشبیه نجوید؟ پیامبر اکرمs فرمود: «خوشا به حال کسانی که در غیاب مهدیf نیز به او اقتدا کنند: طوبی لمن ادرک قائم اهل بیتی، وهومقتدبه، قیل قیامه». شاخص مهم این اقتدا، امر به معروف کردن و نهی از منکر است.^[28]

بازار و خیابان و کوچه و مجالس، همه باید رنگ و بوی حقیقت و پاکی بدهد، از پوشش گرفته تا رفتار و برخورد افراد جامعه با همدیگر، پر از معروف و صداقت و درستی باشد تا اجتماعی سالم و دور از هر پلیدی داشته باشیم و فقط در این صورت می‌توان تعاون و همدلی را در جامعه تحقق بخشید و در این‌صورت می‌توان افراد جامعه را نسبت به هم دارای احساس مسئولیت کرد و حس همدلی و اشتراک در سرنوشت اجتماعی را به آنان آموخت.

امر به معروف و نهی از منکر دارای دو مرحله است:

الف) این مرحله که جنبه‌ای عمومی‌ دارد، دارای شعاعی مشخص و محدود است و گستره آن، تذکر و نصیحت و اعتراض و انتقاد است، نه بیش از این. در عرصه اجتماعی زنده و با نشاط و مهربان، باید تمام افراد اجتماع در برابر فساد و منکر مسئولیت پذیر باشند تا جامعه‌ای پاک سالم نمود پیدا کند.

ب) مرحله دوّم، بر خلاف مورد بالا که به اجتماع معینی متخص است گستره بیش‌تری دارد و حکومت اسلامی با قدرت و سیعی که دارد، اگر جایی به شدّت عمل و اجرای حدود و قصاص نیاز دارد، حاکم شرع و متصدیان باید وظایف خود را انجام دهند و این، باعث جلوگیری از هرج و مرج ‌می‌شود‌. امر به معروف و نهی از منکر موجب سلب آزادی نمی‌شود‌.

زندگی دسته جمعی برای بشر فواید و برکات و خاصیت‌های فراوانی دارد و همین عوامل باعث شده انسان را به زندگی اجتماعی وادارد و محدودیت‌هایی را نیز در بر دارد؛ ولی به‌خاطر فواید و برکات زیادی که زندگی دسته جمعی و همدلی و همیاری در بر دارد، این مقدار محدودیت‌ها را باید ناچیز و زود گذر دانست.

لذا بشر از همان خلقت تن به زندگی اجتماعی داد و محدودیت‌های را که دارد با دل جان پذیرفته است. در زندگی اجتماعی سرنوشت اشخاص به هم مربوط ‌می‌شود‌. افراد اجتماع نسبت به هم مسئول هستند، و بر سرنوشت همدیگر اثر دارند. و دارای حق نظارت بر اعمال و رفتار یکدیگر می‌باشند و این حق طبیعی و خاصیت باهم بودن است. بر این اساس، این فریضه بزرگ الاهی که برای سلامت جامعه موثر است، نه تنها مخالف آزادی فردی نیست، بلکه به همکاری و همیاری یکدیگر تشویق و دعوت کرده است. حضرت امیرالمؤمنین علیA در مورد اهمیت این فریضه می‌فرمایند: «و ما اعمال البّر و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنضئة فی...؛ تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، چون آب دهان است در برابر دریای پنهاور».^[29]

این همه تأکید و اهمیت بر امر به معروف و نهی از منکر، برای اجرای هرچه بهتر بقیه وظایف فردی و اجتماعی است که افراد جامعه نسبت به هم دیگر دارند. تعطیل کردن این دو فریضه بزرگ الاهی، جز خسران و نابودی اجتماع پیامد دیگری ندارد.

در ادامه به‌طور مختصر در مورد منکرات جامعه که به بحث تکافل و تعاون ما مربوط ‌می‌شود‌، بحث می‌کنیم. «معروف»، باعث تعاون و تکافل و آزادی اجتماع ‌می‌شود‌، «منکر» بر عکس معروف عمل ‌می‌کند. منکر باعث لطمه و ضرر زدن به سلامت و امنیت جامعه ‌می‌شود‌ و این نکته را هر عقل سلیمی ‌قبول ‌می‌کند و تشخیص می‌دهد که ظلم و زیان و اذیت آزار دیگران امر ناپسندی است. حتی از لحاظ زیست شناسی و پزشکی ثابت شده است که پیامد عیاشی، بی بندباری و فسادی که بعضی افراد مرتکب می‌شوند، بیماری‌های روانی و جسمی است؛ زیرا عیاشی، شرابخوری، فحشا و بی بندباری و شهوترانی با اضطراب‌های روحی و تشویش خاطر همراه است و به دنبال آن فشارهای روحی و روانی بر فرد وارد ‌می‌شود‌.

فردی که دنبال شهوترانی و عیاشی و کارهای فاسد باشد، روح آرامی‌نخواهد داشت و این فشارهای روحی باعث ضرر زدن به جسم او هم ‌می‌شود‌. از نظر پزشکی دسته‌ای از بیماران هستند که به آنان «پیسیکوسوماتیک» می‌نامند. علت این نوع بیماری، روانی است. به عنوان مثال، بعضی از بیمارها از قبیل زخم معده، زخم روده، ورم معده، و نارسایی‌های تنفسی، فشار قلب، ریشه‌ای روانی دارند و حتی به هم خوردن نظم و ترتیب قاعدگی زنان، می‌تواند علت روانی داشته باشد».^[30]

کسی که هر روز به دنبال مُد، تیپ و خودنمایی می‌گردد، روانی مظطرب و هیجانی دارد؛ زیرا هر روزباید به دنبال مُد جدیدتر و رنگی متنوع تر بگردد و غالباً موفق نمی‌شوند و طبعاً زندگی برای آنان آرام بخش نیست و خود این حالت‌ها و رویکرد‌ها باعث اظطراب و به‌ هم خوردن روح و روان آنان ‌می‌شود؛ درحالی که مؤمنان راستین که به دنبال این شیوه‌ها نیستند، فاقد اضطراب و دلنگرانی هستند.

قرآن کریم می‌فرماید: Pالا انّ اولیاء الله... O؛^[31] آگاه باشید که دوستان خدا هرگز هیچ ترس و اندوهی در دل آن‌ها نیست».

در آیه دیگر، در مورد امنیت و آرامش روحی می‌فرماید: Pالذین امنوا و لم یلبسوا...O؛^[32] آنان که به خدا ایمان آوردند و ایمان خود را به ظلم و ستم نیالودند؛ امنیت و آرامش برای آنهاست و آن‌ها به حقیقت هدایت یافته‌اند.

براساس از این آیات شریف، تأثیر این دو فریضه بر تک‌تک افراد خواهد بود و به اجتماع تعاون، همدلی و آرامش می‌دهد و باعث سلامت افراد و اجتماع ‌می‌شود‌. منتظر که از فرهنگ انتظار درس گرفته و به دنبال اطاعت از حجت الاهی و جلب رضایت ایشان است، برای زمینه‌سازی ظهور در حال تلاش و کوشش است و از فرایض چشم پوشی ندارند، به‌خصوص مهم‌ترین فریضه که امر به معروف و نهی از منکر است که هم به امنیت اجتماعی جامعه مربوط است و هم باعث اصلاح اجتماع می‌گردد و هم بر زمینه‌سازی ظهور مؤثر است. از روش‌های حجت الاهی امر به معروف و نهی از منکر است. پس منتظر با پیروی از حجت الاهی از این امر مهم و جامعه ساز در راه زمینه سازی ظهور و امنیت اجتماعی جامعه کوتاهی نخواهد کرد.

ج. انتظار و راه روش امر به معروف و نهی از منکر

علمای اخلاق معتقدند سبب کوتاهی در امر به معروف و نهی ازمنکر یا ضعف نفس است، و یا طمع مالی. پس لازمه این که این فریضه الاهی ادا شود، باید این دو ضعف از انسان دور شوند.

علمای اسلامی‌با استناد به روایات معصومانb برای امر به معروف و نهی از منکر مراتبی ذکر کرده‌اند:

1. انکار قلبی: بدان معناست که فرد، کاری کند که انزجار قلبی خود را از او عمل بد (به عنوان معترض) نشان دهد.

مثلا اگرصحنه‌ای زشتی دید، چشم خود را ببندد، و یا اخم کند.

2. امر ونهی لسانی: وقتی امر نهی پیشین مؤثر نبود، با زبان نرم و زبان شیرین متخلف را از عمل

زشت نهی و به کار نیک امر کند ( این نیز مراحلی دارد که در صورت عدم تأثیر و لجاجت

با زبان تند و خشن، او را از کار نهی کند).

‌3. امر ونهی عملی: با اعمال قدرت او از کار ناپسند نهی و از کار زشت جلو گیری کند.^[33]

انتظار نقش بسیار مهمی در اجرای این دو فریظه الاهی دارد و در انتظار عجین شده است. یکی از برنامه‌های انتظار امر به معروف و نهی از منکر است. منتظری که این دو فریظه را در تعاملات فردی و اجتماعی اجرا نکند، منتظر واقعی نیست و انتظار او انتظاری نادرست است، که او را به پرتگاه می‌کشاند. پس انتظار مطلوب در جامعه باعث احیای امر به معروف و نهی از منکر ‌می‌شود‌ و اجرای این دو فریضه برای منتظر ضروری است. با توجه به وظایف منتظِر، مبنی بر اصلاح جامعه و سوق دادن افراد به سمت سوی مهدوی، اجرای اعمال صالح ضروری است و برای این مهم، ابتدا باید خودش دارای عملی درست و رفتار برخوردهای شایسته باشد تا دیگران او را به عنوان الگو قرار بدهند. یکی از برنامه‌های او در اجتماع برای زمینه‌سازی ظهور، احیای این دو فریظه الاهی است، تا با کمک افراد جامعه بتواند در این مسیر مهدوی در جامعه حرکتی پیروزمندانه داشته باشد و تنها با فرهنگ انتظار می‌توان دو فرضیه الاهی را به خوبی تحقق بخشد. چنین اموری در امنیت اجتماعی جامعه کمک فراوانی خواهد داشت. 

نتیجه‌

انتظار باعث «فرهنگ سازی» در جامعه می‌شود. اگر جامعه از فرهنگ درست برخوردار باشد، بیش‌تر مشکلات خود را از بین می‌برد؛ چرا که افراد هر جامعه‌ زندگی‌ خود را با آن فرهنگ هماهنگ می‌سازند. فرهنگ انتظار می‌تواند برای جامعه بهترین فرهنگ باشد. منتظران که با فرهنگ انتظار رشد کرده‌اند، با اعمال و رفتارهایی که دارند، به فکر ساختن جامعه‌ای مطلوب برای زمینه سازی ظهور هستند و چنین بینشی، باعث کنش‌های اجتماعی خواهد شد و همین ها امنیت اجتماعی جامعه را خواهد ساخت. انتظار باعث وحدت و همدلی بین افراد جامعه و باعث ترویج فرضیه امر به معروف و نهی از منکر می‌شود که این یکی از مهم‌ترین عوامل است که می‌تواند به نشاط روحی وجسمی جامعه کمک کند. اگر افراد جامعه از روحیه امر به معروف و نهی از منکر برخوردار باشند، مشکلات اجتماعی آنان راحت‌تر قابل حل خواهد بود. بیش‌تر مشکلات اجتماعی و ناامنی جامعه از کم رنگ بودن امر به معروف و نه از منکر است که یا روش درست آن را‌ نمی‌دانند. در این تحقق، به تأثیر انتظار بر درست مصرف کردن و دوری از اسراف پرداخته شد و نیز عنوان گردید که دین داری و خود اتکایی و خود باوری که برای امنیت اجتماعی جامعه و زندگی‌های مطلوب اثرگذار و مفید هستند. فرهنگ انتظار می‌تواند با سوق دادن افراد جامعه به خود اتکایی و خود باوری و درست مصرف کردن و اجرای  فرضیه امر به معروف و نهی از منکر و دین داری در جامعه؛ امنیت اجتماعی جامعه را تضمین کند.

[1] . دانش آموخته سطح 3 مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم؛                        www.mhmood313@gmail..com  

[2]. عبدی پور، نقش اجتماعی انتظار، ص16.

[3] .آصفی، انتظارپویا، ص21.

[4]. مکارم شیرازی، ناصر، مهدی انقلاب بزرگ، ص101.

[5]. نعمانی، الغیبه، ص200.

[6]. مجلسی، بحارالانوار، ج51، ص74.

[7]. کلینی، کافی، ج3، ص453.

[8]. عبدی پور، نقش اجتماعی انتظار، ص 55.

[9]. صافی گلپایگانی، انتظار عامل مقاومت، ص48.

[10]. همان، ص35.

[11]. حکیمی، پدیده فقر و توسعه، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان) با نظارت، ج1، ص350.

[12]. طبرسی، احتجاج، ص600.

[13]. حکیمی، پدیده فقر و توسعه، ج1.

.[14] محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ج8، ص280.

[15]. فاضلی، طریق خودسازی، ص135.

[16]. مائده: 2.

[17]. حرّعاملی، وسائل الشیعه، ج17، ص65.

[18]. مجلسی، بحارالانوار،ج16، ص20.

[19]. رضی، نهج البلاغه،حکمت363.

[20]. مجلسی، بحارالانوار، ج78،ص453.

[21]. نراقی، عوائد الایام، ص302.

[22]. فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج3، ص9.

[23]. خامنه‌ای، اسراف منکر بزرگ اجتماعی و تهدید آیندۀ کشور.

[24]. P فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ  وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَO (یونس:83).

[25] .اعراف،آیه31«و کلوا و شربوا ولاتسرفوا انّه لا یحب المسرفین.»

[26]. اعراف: 31.

[27]. فرقان: 67.

[28]. حکیمی، خورشید مغرب، ص272.

[29]. «و ما اعمال البّر و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنضئة فی بحربحی» رضی، نهج‌البلاغه، کلمات قصار، ش373.

[30]. تدوین دادسرای مبارزه با مواد مخدر ومنکرات، امر به معروف نهی از منکر،چاپ نشر سازمان تبلیغات اسلامی.

[31]. Pالا انّ اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنونO یونس: 62.

[32]. Pالذین امنوا و لم یلبسوا ایمانهم بظلم اولئک لهم الامن و هم مهتدونO انعام: 82.

[33]. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ج3، ص1944.